همايونفرخ، ركن‌الدين. "تاريخچه كتاب و كتابخانه درايران". دوره4-7، ش71 (شهريور47): 32-36.

خلاصه:  معرفي باقي كتابخانه‌هاي ايران درقرون دوازده وسيزده هجري دراينجا شماره رديف از 401 شروع شده كه تكراري است ولي اسامي كتابخانه‌ها تكرار نشده‌اند، (جمعأ چهل‌ودو كتابخانه ازرديف 401تا442).

تاريخچه كتاب و كتابخانه در ايران

(22)

ركن‌الدين همايونفرخ

401 – كتابخانه معير الممالك تهران : دوست محمد خان معير الممالك كه از صاحب ذوقان و هنر دوستان دوران قاجار بود كتابخانه بزرگي از آثار نفيس و هنري فراهم آورد كه تا اين اواخر مقدار قابل توجهي از آن در خاندان معير باقي بود .

402 – كتابخانه قاضي تبريز :خاندان قاضي از سادات جليل‌القدر تبريزند كه قضاوت و شيخ‌الاسلامي تبريز از زمان صفويه تا آغاز مشروطيت بخاندان ايشان محول بوده است .

در زمان شاه سلطان‌حسين صفوي عثمانيها ميرزا محمد‌علي قاضي را كه از آزاد مردان ايران بود دستگير و شهيد كردند . نوه‌شادروان ‌آقا محمد‌تقي (متولد1220 . ه ) شاگردوحيد بهبهاني . آقاي محمد‌علي قاضي كتاب خاندان عبدالوهاب را در احوال اين دودمان نوشته است و شرح كامل از چگونگي كتابخانه قاضي بدست ميدهد .

ميرزا محمد باقر قاضي متوفي 1336  . ه كتابهاي اين كتابخانه را افزايش داد ليكن سيل مهيب سال 1353  ه . تبريز به آن كتابخانه صدمات و لطمات فراوان زد .

هم اكنون اين كتابخانه در تملك آقاي ميرزا محمد‌علي قاضي است و بيش از هزار جلد كتاب مخطوط نفيس دارد .

403 – كتابخانه خاندان قزويني . اصفهان : خاندان قزويني در اصفهان صاحب كتابخانه اي بسيار مهم و گرانقدر بودند . از جمله مجلدات تفسير ائمه كه مشخصاتش در الذريعه آمده است . سر دودمان خاندان قزويني در اواخر قرن سيزدهم حاج ابراهيم قزويني بوده است كه شرح حالش درتاريخ اصفهان به تفصيل آمده است . پس از در گذشت او كتابخانه‌اش بفرزندش حاج محمد آقا قزويني امام جماعت مسجد آقانور رسيد كه شرح حال او نيز در تذكرالعلوم – رجال اصفهان آمده است  .

از بقاياي اين كتابخانه هم اكنون تعدادي نزد حاج آقا كمال‌الدين قزويني موجود است .

404 – كتابخانه مدرسه آستانه سيد جلال‌الدين اشرف . گيلان : شيخ حسين آستانه اي كه از علماي بنام گيلان و ذهبي‌مسلك بود مدرسه و كتابخانه‌ اي در آستانه تاسيس كرد كه هم اكنون نيز موجود است .

405-كتابخانه صدرالدين دزفولي: صدرالدين از اقطاب سلسله جليله ذهبيه در دزفول بود شرح حال اين عارف نامي در كتاب طرائق آمده است صدر الدين در دزفول خانقاهي ساخت وبراي خانقاه كتابخانه قابل توجهي فراهم آورده كتابهاي اين كتابخانه در سنوات اخير متفرق شده است از جمله ميتوان از نسخه مهجته‌البيضاي ملا‌محسن فيض كاشاني كه تهذيبي است از احياالعلوم غزالي ياد كرد كه متعلق به آن كتابخانه بود و پس از اينكه در تملك آقاي مرتضي مدرسي چهاردهي درآمد آن را در هشت مجلد با تصحيح و اضافات بچاپ رسانيدند و اصل نسخه را نيز وقف كتابخانه مولي متقيان كردند . [32]

406 – كتابخانه سيد عيسي دزفولي : آقاي سيد عيسي صافي كه در دزفول كتابخانه و چاپخانه اي نيز دائر كرده‌اند كوشش و مجاهدتي مبذول داشته اند كه كليه آثار نويسندگان و دانشمنداني كه از دزفول برخاسته‌اند جمع آوري كنند و هم اكنون كتابخانه اي فراهم آورده‌اند كه از اين نظر قابل توجه و اكثر كتب آن ناياب و منحصر بفرد است .

407 – كتابخانه شرف‌الدين شوشتري . شوشتر : شرف الدين از علماي روشنفكر و مشهور خوزستان است كتابخانه شخصي ايشان در حدود سه هزار مجلد كتاب دارد كه اكثر آن كتابهاي خطي است . آقاي شرف الدين صاحب تاليفاتي نيز هستند .

408 – كتابخانه سلطان‌المحققين: مردي خطيب و سخنور بود و او را بايد يكي از بانيان انقلاب مشروطيت دانست . نخست سلطان المتكلمين لقب داشت و بعدها از طرف آقا سيد عبدالله بهبهاني به سلطان المحققين ملقب گشت . كتابخانه او از كتابخانه‌هاي نفيس تهران بود فرزندش شيخ محمد علي ملك خلاقي بسياري از آنها را متفرق كرد و آنچه كه باقيمانده وسيله نوه‌اش موسس كتابخانه آقا محمد در تهران موجود است .

409 – كتابخانه مدرسه آقا شيخ عبدالحسين . تهران : شيخ عبدالحسين تهراني حائري از شاگردان بنام صاحب جواهر و موسس مدرسه آقا شيخ عبدالحسين در تهران است .كتابخانه نفيسش را كه حاوي بسياري از كتب نادر بود وقف كتابخانه مدرسه كرد ولي كتابهاي اين كتابخانه متفرق شد و مقدار كمي از آن نزد آقا شيخ زين‌العابدين مازندراني باقي است .

410 – كتابخانه فيض مهدوي . كرمانشاه : حاج آقا مهدي فيض كرمانشاهي از علما و اعيان كرمانشاه بود كتابخانه قابل توجهي فراهم آوردكه پس از مرگش به آقايان جعفر و ضياء كرمانشاهي منتقل شد و هم اكنون نيز اين كتابخانه موجود است .

411 – كتابخانه سيد علي ايرواني . تبريز : سيد علي ايرواني كتابخانه اي بزرگ فراهم آورد و پس از مرگش ( 1324 . ه )آن را وقف طلاب علوم كرد و امروز با توليت امير عبدالحجه در تبريز مرجع استفاده طالبعلمان است .

412 – كتابخانه ملا محمد قزويني . قزوين : حاج ملا محمد قزويني كتابخانه نفيسي در قزوين داشت و پس از اينكه در واقعه قره‌العين كشته شد كتابخانه‌اش نيز دستخوش تاراج قرار گرفت .

413 – كتابخانه صدر الشريعه . رشت : صدرالشريفه از نوادگان سيد عبدالباقي حجه‌الاسلام رشتي و داماد كامران ميرزا كتابخانه بزرگي در رشت فراهم آورد كه در حدود صد وسي هزار جلد كتابهاي خطي ، چاپي فارسي و عربي داشت . در كتابخانه‌هاي او نسخه‌هاي ارزنده اي وجود دارد از جمله كلمات مختومه مكنونه ملا محسن فيض كاشاني است . هم اكنون اين كتابخانه در تملك فرزند ايشان مهندس موسي كارمند وزارت كشاورزي است .

414 – كتابخانه شيخ جواد رشتي : شيخ مجتبي مجتهد رشتي از علماي بزرگ و بنام عصر تاصري بوده است نامش در يادداشتهاي عباس ميرزا آمده است . او از شاگردان شيخ مرتضي انصاري بوده است . كتابخانه اي در رشت فراهم آورد كه بيش از دو هزار جلد آن مخطوط بود متاسفانه اولادش نتوانستند اين كتابخانه را حفظ كنند و كتب آن متفرق گرديد .

415 – كتابخانه محقق خلخالي : محقق خلخالي از شاگردان ميرزاي جلوه بود . اين مرد محقق و دانشمند يكي از بزرگترين كتابخانه‌هائيكه جامعه كتابهاي عرفاني و فلسفي و كلامي فارسي و عربي بود در خلخال فراهم آورد و خوشبختانه اين كتابخانه هم اكنون در دست بازماندگان اين دانشمند باقي است .

416 – كتابخانه شيخ زين‌العابدين گلپايگاني . گلپايگان : حاج شيخ زين‌العابدين از [33] شاگردان مجاز شيخ مرتضي انصاري بود . كتابخانه معظمي در گلپايگان فراهم آورد . پس از مرگش ورثه او كتابها را در چند صندوق مبحوس كردند و با كمال تأسف هنوز نيز اين كتابها در صندوقهاست و معلوم نيست موريانه با اين گنجينه ذخائر علمي چه كرده است عجب نيست كه ورثه اين مرحوم نه حاضر به فروش آن كتابها هستند و نه ميگذارند در دسترس اهل علم قرار گيرد .

417 – كتابخانه حاج آقا محسن عراقي . اراك : حاج آقا محسن اراكي از اجله دانشمندان و معاريف اراك در اواخر دوران قاجار بود .

كتابخانه بسيار نفيسي در عراق فراهم آورد كه چند سال قبل نزد اولاد او موجود بود و سپس متفرق گرديد . از نسخه‌هاي كتابخانه او كه به تملك نويسنده در آمده است . نسخه‌ايست از ديوان انوري مورخ 668 .ه كه بايد آن را كهن‌ترين نسخه ديوان انوري در جهان دانست .

418 – كتابخانه اسفرجاني . اسفرجان : حاج محمد مهدي مجتهد اسفرجاني از دانشمندان قرون اخير بود و در اسفرجان گلپايگان (جزو دهستان كوكد ) كتابخانه عظيمي فراهم آورد كه در حدود پنجهزار جلد كتاب خطي و چاپي دارد . اين مرد دانشمند زمان حياتش وصيت كرد كه كتابخانه تا صد سال در وقف اولاد ذكور باشد و پس از آن تقسيم گردد و اينك بنابر وصيت آن مرحوم كتابخانه تحت سرپرستي آقاي حاج ميرزا ابوالقاسم محمدي فرزند ارشدش كه امام جمعه گلپايگان است اداره ميشود .

419 – كتابخانه آيت الله آقا سيد ابوالحسن اصفهاني : مرحوم آقا سيد ابوالحسن اصفهاني مرجع تقليد شيعيان جهان بود . كتابخانه آن مرحوم جامع‌ترين كتابخانه‌هاي فقه جعفري بشمار مي‌امد پس از رحلت آن بزرگوار به فرمان محمد رضا پهلوی كتابها از فرزند ايشان حاج آقا حسين اصفهاني براي كتابخانه آستان قدس رضوي خريداري شد .

420 - كتابخانه سيد كاظم يزدي : يكي از كتابخانه‌هاي معتبر دوران اخير كتابخانه آقا سيد كاظم يزدي بود كه به تملك آقا سيد محمد يزدي فرزند آن مرحوم در آمد . كتابهاي اين كتابخانه از نفايس كتب خطي و عربي و فارسي بود . پس از اينكه كتابخانه به ارث به آقا سيد محمد باقر يزدي رسيد كتابهاي آن متفرق شد از جمله كتب نفيس اين كتابخانه ميتوان از نسخه مجسطي بخط خواجه نصير توسي ياد كرد كه در مصر بفروش رسيده است .

421 – كتابخانه ممقاني : كتابخانه آقا شيخ محمد حسن ممقاني كه از معاريف رجال ايران است پس از مرگش به مرحوم شيخ عبدالله ممقاني صاحب كتاب رجال الشيعه انتقال يافت و هم اكنون اين كتابخانه نفيس نزد آقاي محيي‌الدين ممقاني موجود است .

422 – كتابخانه شيخ زين‌العابدين مازندراني : خوشبختانه كتابهاي اين كتابخانه محفوظ مانده و اينك در تملك آقاي آيه الله زاده مازندراني در تهران موجود است .

423 – كتابخانه آقا شيخ جعفر شوشتري . شوشتر : اين كتابخانه قبلا در نجف اشرف بوده و سپس وسيله آقا سيد جعفر به شوشتر منتقل گرديد و اينك كتابهاي آن بطور متفرق در خاندانش موجود است .

424 – كتابخانه سيد جوادي . قزوين : خاندان جليل سيد جوادي از دوران صفويه مرجع مراجعه و احترام قاطبه مردم قزوين بوده‌اند و بزرگ اين خاندان در زمان صفويه كتابخانه اي ايجاد كرد و آن را وقف استفاده اولاد ذكور و طالب علمان قرار داد و خوشبختانه اين كتابخانه در خاندان حاج سيد جوادي موجود است .

425 – كتابخانه مرحوم سردار كابلي كرمانشاه : اين مرد مترجم انجيل برناما بود . كتابخانه بسيار معظمي داشت كه پس از مرگش آن را حراج كردند و اكنون در كتابخانه‌هاي خصوصي تهران كتابهاي بسياري از كتابخانه سردار كابلي موجود است .

426 – كتابخانه محمد امين خنجي . تهران : محمد امين خنجي از بازرگانان دانشمند بود و كتابخانه اي از كتابهاي مخطوط فراهم آورد كه بايد آنرا در شمار كتابخانه‌هاي نفيس بحساب آورد پس از مرگ آن دانشمند اين كتابخانه همچنان در اختيار فرزندانش باقي است . [34]

427 - كتابخانه شيخ الاسلام زنجاني . زنجان : شيخ الاسلام زنجاني از معاريف و علماي عاليمقام بود كتابخانه او نيز از نظر كتابهاي نفيس خطي داراي ارزش و اعتبار خاصي بود . پس از مرگش اين كتابخانه در اختيار آقاي اكبر نيا كارمند بازنشسته وزارت آموزش و پرورش قرار گرفت .

428 – كتابخانه مدرسه ابراهيميه . كرمان : اين مدرسه را مرحوم ابراهيم خان ظهير الدوله بسال 1231 .ه. در جنب مسجد و بازار خود ساخت و ملك الشعراي صباي كاشاني در طي قصيده اي تاريخ آن را سروده است . اين قصيده را كتابخانه كرده‌اند و در اين قصيده ميگويد :

اين همايون مدرسه كاز آفت عين الكمال

                                                 كاخ ادريس مدرس بررخ ايوانش نيل

 كتابخانه اين مدرسه از كتابخانه‌هاي معتبر كرمان بود و تا اواخر قاجار مدرسه معمور بود و از موقوفات بسيار كه داشت اداره ميشد.

429 – كتابخانه امام جمعه كرمان : امام جمعه كرمان از معاريف آن سامان بود و كتابخانه او را بايد از كتابخانه‌هاي نفيس ايران بشمار آورد . اين كتابخانه آثار مخطوط بسيار داشت و هم اكنون نيز اين كتابخانه بجاست و آقاي دكتر باستاني پاريزي فهرستي براي كتابهاي اين كتابخانه نوشته‌اند .

430 – كتابخانه معصوميه كرمان : اين مدرسه را معصوم بيك بسال 1106 .ه. در زمان سلطنت شاه سليمان صفوي ساخت و كتيبه آن نيز مشعر به آنست . اين مدرسه تا پايان دوران قاجار دائر بود و كتابهاي اين كتابخانه كه نسخه‌هاي نفيس داشت متفرق شد .

431 – كتابخانه مدرسه قلي بيك . كرمان : اين مدرسه را قلي بيك بسال 1135 .ه. در دوران سلطنت نادر شاه جنب مسجد جامع كه از بناهاي امير محمد مظفر است ساخت .

432 – كتابخانه مدرسه شهاب الملك . كرمان : باني اين مدرسه امير حاج حسين خان شهاب الملك كاشاني بود كه بسال 1285 آنرا بنا نهاد و از مدرسه‌هاي معمور و مشهور كرمان بشمار ميرفت .

433 – كتابخانه شعاع الملك شيرازي . شيراز : شعاع الملك شيراز متخلص به شعاع از شعرا و دانشمندان اخير بود و كتابخانه او يكي از كتابخانه‌هاي بسيار گرانقدر قرن اخير بشمار است شادروان علامه قزويني از اهميت و عظمت كتابخانه شعاع الملك ياد كرده است پس از درگذشتش كتابهاي كتابخانه او را در سال 1330 .ش. بفروش رسانيدند . نسخه‌هاي نفيسي از كتابخانه شعاع الملك نصيب كتابخانه اين نويسنده شده است .

434 – كتابخانه حكيم نجم اصفهاني . اصفهان : حكيم نجم اصفهاني متخلص به نجم از مشاهير گويندگان دوران اخير قاجار و از عارفان روشندل ايران بود كتابخانه بسيار نفيسي فراهم آورد كه چون اولاد ذكور نداشت متفرق گرديد و حكيم نجم در حدود چهل و دو جلد اثر منظوم دارد كه از جمله تفسير قرآن است و شرح بر مثنوي مولوي . كليه آثار منظوم حكيم نجم اصفهاني به خط مؤلف و منحصر به فرد و جزو مجموعه كتابخانه اين نويسنده محفوظ است . مجموعه آثار حكيم نجم اصفهاني شامل ده مجلد است كه در كتابخانه حقير موجود است .

435 – كتابخانه محمد كريم خان . كرمان : حاج محمد تقي خان سر سلسله شيخيه كرمان ، كتابخانه بزرگي فراهم آورده بوده است و پس از ايشان اين كتابخانه همچنان محفوظ ماند و هم اكنون در اختيار سر كار آقا ميرزا ابوالقاسم كرماني است كتابهاي مخطوط اين كتابخانه نفيس و از نظر علمي و بخصوص ملل و نحل قابل توجه و استفاده است .

436 – كتابخانه ميرزا حسين نوري : حاج ميرزا حسين نوري كه از دانشمندان و علماي شهير قرون اخير ايران و مؤلف مستدرك است كتابخانه اي ترتيب داد كه كليه كتب اخبار شيعي پس از مجلسي را جمع آورد متأسفانه كتابهاي اين كتابخانه نفيس پس از درگذشت حاج ميرزا حسين نوري متفرق گرديد و تعداد قابل توجهي از آن را آقاي علي بهزادي وكيل دادگستري فراهم آورد كه به همت شادروان آيه اله بروجردي براي كتابخانه عمومي قم خريداري شد . [35]

437 – كتابخانه حشمت الدوله حمزه ميرزا قاجار : حمزه ميرزا بسيار اهل ذوق بود و كتابهائي كه براي كتابخانه او تهيه و استنساخ شده همه از نفايس است از جمله ميتوان مجموعه اي را ياد كرد كه به خط احمد ابن عبدالحسين اصفهاني خطاط شهير دوره قاجار تهيه شده و اينك در كتابخانه آقاي اديب برومند محفوظ است .

438 – كتابخانه مسعود ميرزا قاجار : مسعود ميرزا قاجار از جمله شاهزادگان دانشور دوران قاجار است و كتابخانه او از كتابخانه‌هاي قابل ذكر اين دوران است .

439 – كتابخانه سلطان العلما : حاج آقا محمد كرمانشاهي آشوري كه از مراجع تقليد عامه در زمان فتحعليشاه قاجار بود اين كتابخانه با حاج آقا احمد بود و متأسفانه پس از درگذشت حاج آقا احمد كتابها متفرق گرديد و اينك نزديك به پانصد جلد از كتابهاي اين كتابخانه باقي است . اعظم كتابهاي اين كتابخانه بكتابخانه‌هاي خصوصي حاج محتشم السلطنه اسفندياري و شادروان امام جمعه خوئي و معتمد الملك پيرنيا فروخته شد . در سالهاي اخير خاندان امام جمعه خوئي (شادروان جمال امامي به نمايندگي خاندان خود كليه كتابهاي مخطوط امام جمعه خوئي را به كتابخانه مجلس شورايملي اهدا كردند .)

440 – كتابخانه شيخ الاسلام دزفولي . دزفول : در اواخر سلطنت دودمان صفويه شيخ علي نامي از علماي جبل عامل به بندر دزفول آمده ساكن گرديد و پس از او فرزندش شيخ محمد باقر جبل عاملي از جانب شاه سليمان صفوي بمنصب شيخ الاسلامي نائل شد و پس از او پسرش محمد رضا شيخ الاسلام شد ليكن ترقي اين دودمان در ايام شيخ فخرالدين است كه كتابخانه پدر و جدش را تكميل كرد و كتابهاي مخطوط آن را به دو هزار مجلد رسانيد و كليه آنها را وقف عام كرد و ساليان دراز دانشمندان از كتابخانه شيخ الاسلام بهره مند ميشدند . پس از درگذشت شيخ فخرالدين حاكم دزفول به نام ميرزا زمان خان با اين دودمان بناي بدسلوكي گذاشت و شيخ مهدي برادر شيخ فخرالدين به تهران عزيمت كرد و پس از تظلم به فتحعليشاه با وساطت محمد علي ميرزا دولتشاه توانست حكومت دزفول را به نام خود بگيرد . اين مرد در دزفول با مردم به خشونت رفتار ميكرد و سر انجام بسال 1220 .ه. مقتول گرديد و پس از اين واقعه حكومت دزفول بر عهده محمد علي ميرزا دولتشاه كه در غرب حكومت ميكرد قرار گرفت و دولتشاه بنام مالياتهاي عقب افتاده كليه امور شيخ الاسلام حتي كتابهاي وقفي را تصاحب كرد . پس از مدتي به شفاعت مرحوم ملا احمد نراقي دولتشاه مقداري از كتابها را مسترد داشت ولي متأسفانه كتابهاي نفيس اين كتابخانه همه وسيله افراد اين دودمان متفرق گرديد و اينك نزديك به دويست جلد از آن كتابخانه عظيم بيشتر باقي نمانده است .

441 – كتابخانه داعي دزفول : يكي از كتابخانه‌هاي مشهور دزفول كتابخانه داعي بوده است داعی از آنجا كه وضع مادي مناسب نداشته ولي به كتاب و دانش عشق ميورزيده دامن هم بكمر بسته و با مسافتهاي متوالي به اصفهان و كرمان و نقاط ديگر كتابهاي نفيسي فراهم آورده و با يكصد سال عمر توانست كتابخانه اي فراهم آورد كه بيش از ده هزار جلد كتاب مخطوط داشته است .

پس از مرگش بيشتر كتابهاي او نسيب ميرزا يوسف مستوفي الممالك كه از مريدانش بود گرديد و مقداري نيز بتصرف خانلرميرزا احتشام الدوله و ابراهيم ميرزا احتشام السلطنه در آمد سيد صدر الدين كاشف دزفولي نيز تعدادي از آنها را براي كتابخانه‌اش خريداري كرد .

442 – كتابخانه كاشف . دزفولي : سيد صدرالدين متخلص به كاشف از مشاهير رجال قرون سيزدهم بوده است . او بعلوم اسلامي خاصه عرفان آشنائي و بصيرت داشت و بهمين علت بيشتر آثارش چه نظم و چه نثر عرفاني است و كتابخانه‌اش نيز در حقيقت مجموعه اي از آثار عرفاني بود . كتابهاي كتابخانه او را پنجهزار جلد نوشته‌اند . پس از مرگش قسمت اعظم كتابهايش بكتابخانه محمد شاه قاجار انتقال يافت . [36]