تيمائي، فريدون. "شيخ صنعان". دوره3، ش25 (آبان 43): ص 33-37، تصوير.

خلاصه:سرگذشت شيخ صنعان درادبيات ايران بويژه درمنطق الطبر شيخ فريدالدين عطار نيشابوري، معرفي برخي ازآثار نقاشي هنرمندان ايراني دربه تصويردرآوردن اين داستان

 

 

شيخ صنعان

فريدون تيمائي   

موزه‌دار موزة هنرهاي ملي

از داستان شيخ صنعان، هنرمندان نقاش ، آثار ارزنده‌اي بوجود آورده‌اند كه هم اكنون نمونه‌هائي از آن در موزة هنرهاي ملي موجود است. نخست به تشريح اصل داستان مي پردازيم و سپس به بحث مختصري درباره تابلوهاي موجود در موزه مبادرت مينماييم.

سرگذشت شيخ صنعان براي اولين بار در ادبيات ايران در منطق الطير شيخ فريد‌الدين عطار نيشابوري آمده و آن طويلترين و دل‌آويزترين داستاني است كه در آن كتاب سروده شده است . قهرمان آن داستان ، پيري است فرتوت به نام شيخ صنعان كه پس از سالها عبادت و تقوي و پنجاه سال اعتكاف در كعبه و رسيدن به مقام كشف و شهود داشتن چهار صد مريد سالك ، شبي در خواب مي بيند بتي را در ديار روم سجده مي كند:

شيخ صنعان پير عهد خويش بود           در كمالش هرچه گويم بيش بود

شيخ بود اندر حرم پنجاه سال               با مريدي چار صد صاحب كمال

موي مي بشكافت مرد معنوي                        در كرامات و مقامات قوي

هر كه بيماري و سستي يافت                           از دم او تندرستي يافتي

خلق را في‌الجمله در شادي و‌غم                      مقتدايي بود در عالم علم

گرچه خود را قدوه اصحاب ديد         چند شب او همچنان در خواب ديد

كز حرم در روش افتادي مقام                  سجده ميكردي بتي را بردوام

شيخ صنعان براي درك تعبير آن با مريدان بسوي روم رفت و اتفاقاً به دختري ترسا دل بست و از شريعت و طريقت بگسست و بجاي خانه كعبه ، اين بار معتكف كوي يار شد :

آخرالامر آن بدانش اوستاد                             بامريدان گفت كاريم اوفتاد

مي ببايد رفت سوي روم زود                            تا شود تعبير اين معلوم زود

چارصد مرد مريد معتبر                                    پيروي كردند با او در سفر

مي شدند از كعبه تا اقصاي روم                   طوف مي كردند سر تا پاي روم

از قضا ديدند عالي منظري                                 بر در منظر نشسته دختري

دختر ترساي روحاني صفت                         در ره روح اللـَّهش صد معرفت

بر سپهر‌حسن و در برج كمال                                  آفتابي بود اما بي زوال

آفتاب از رشك عكس روي او                            زردتر از عاشقان دركوي او

در ترسا چو برقع برگرفت                                بند بند شيخ آتش درگرفت

چون نمود از زير برقع روي خويش         بست صد ز نارش از يك موي خويش

                  گرچه شيخ آنجا نظر در پيش كرد           عشق آن بت روي ،كار خويش كرد          [33]

شد بگل از دست و در پاي اوفتاد جاي آتش بود برجاي اوفتاد

پند مريدان سودي نبخشيد و شيخ را در حال خود رها ساختند . دختر از حال شيخ آگاه گشت و چون ناله‌ها و زاري‌هاي او بشنيد او را گفت كه اگر در عشق استواري ، بايد چهار كار اختيار كني : 1- سجده بر بت آري 2ـ قرآن بسوزي 3- خمر بنوشي 4ـ ديده از ايمان بدوزي . شيخ خمر بنوشيد و از سرمستي آن سه كار ديگر نيز بكرد و زنار بست و به دير نشست.

دخترش گفت اي خرف از روزگار                   ساز كافور و كفن كن شرم آر

شيخ گفتش گر بگوئي صد هزار                        مي‌ندارم جز غم عشق تو كار

گفت دختر گر تو هستي مرد كار                        كرد بايد چار كارت اختيار

سجده كن پيش بت و قرآن بسوز                  خمر نوش و ديده از ايمان بدوز

شيخ گفتا خمر كردم اختيار                                 با سه ديگر ندارم هيچكار

گفت بر خيز و بيا و خمر نوش                      چون بنوشي خمر آئي در خروش

گفت بيطاقت شدم اي ماه روي                     از من بيدل چه مي خواهي بگوي

گر بهشياري نگشتم بت پرست                پيش بت مصحف بسوزم مست مست

دخترش گفت اين زمان مرد مني             خواب خوش بادت كه در خورد مني

چون خبر نزديك ترسايان رسيد                      كانچنان شيخي ره ايشان گزيد

شيخ را بردند سوي دير مست                          بعد از آ ن گفتند تا زنار بست

جمله ياران از وي روي گردان شده و باز گشتند و شيخ چون چيزي نداشت ناچار شد براي كابين دختر مدت يك سال خوك‌باني كند .

باز دختر گفت اي پير اسير                             من گران كابينم و تو بس فق

سيم و زر بايد مرا اي بيخبر                            كي شود بي سيم كارت همچو

شيخ گفت اي سرو قد سيمبر                             عهد نيكو ميبري الحق بسر

كس ندارم جز تو اي زيبا نگار                  دست از اين شيوه سخن آخر بدار

عاقبت چون شيخ آمد مرد او                            دل بسوخت آن ماه را از در

گفت كابين را كنون اي ناتمام                       خوك باني كن مرا سالي تمام

تا چو سالي بگذرد هر دو بهم                         عمر بگذاريم در شادي و غم

شيخ در عشق دختر رسواي عالم شد، يكي از مريدان او در هنگام رفتن او به ديار روم غايب بود، چون باز‌آمد و از ماجراي او آگاه شد ديگر مريدان را ملامت كرد كه چرا شيخ خود را در روم تنها گذاشتيد ، اين رسم حق شناسي و وفاداري نيست. به اصرار او مريدان بسوي روم آمدند و همه چهل شبانه روز معتكف بنشستند و بناله و زاري پرداختند تا خداوند دري       [34]        از رحمت بگشايد و بر حال شيخ به بخشايد و او را از اين گمراهي برهاند.

شيخ را در كعبه ياري چست بود                       در ارادت دست از كل شست بود

بود بس داننده و بس راهبر                                        زو نبودي شيخ را آگاه تر

شيخ چو از كعبه شد سوي سفر                                او نبود آنجايگه حاضر مگر

با مريدان گفت اي تردامنان                                در وفاداري نه مردان نه زنان

گر شما بوديد يار شيخ خويش                               ياري او از چه نگرفتيد پيش

جمله سوي روم رفتند از عرب                         معتكف گشتند پنهان روز و شب

همچنان تا چل شبانروز تمام                         سر نه پيچيدند هيچ از يك مقام

پس از چهل شب آن مريد پاكباز، مصطفي (ص) را بخواب ديد كه فرمود از دير گاه غباري بس سياه در ميان شيخ و حق بود و من آن غبار ظلمت را به شبنم شفاعت فرونشاندم ، مريد نيك نفس پس از بيداري نزد شيخ رفت تا خواب و تعبير آنرا به شيخ بازگو كند ولي در اين وقت بود كه حجاب ضلالت از برابر شيخ به يكسو رفت و دگر باره نور معرفت جايگزين آن شد. در اين داستان دختر ترسا بعد از آن در اثر خوابي كه ديد مسلمان و شيخ ، اسلام بر وي عرضه نمود، پس از مسلمان شدن ، دختر از گناه پاك شده بلافاصله جان به جان آفرين تسليم كرد.

آخرالامر آن صنم چون راه يافت                      ذوق ايمان در دل آگاه يافت

                 شد دلش از ذوق ايمان بي قرار                        غم آمد گرد او بي غمگسار        [35]

گفت شيخا طاقت من گشت طاق                  من ندارم هيچ طاقت در فراق

مي روم زين خاكدان پرصداع                         الوداع اي شيخ عالم الوداع

چون مرا كوتاه خواهد شد سخن               عاجزم عفوم كن و خصمي مكن

اين بگفت آن ماه دست از جان فشاند       نيم جاني داشت بر جانان فشاند

گشت پنهان آفتابش زير ميغ                  جان شيرين زو جداشد اي دريغ

قطرة بود او در اين بحر مجاز                     سوي درياي حقيقت رفت باز

جمله چون بادي ز عالم مي رويم               رفت او و ما همه هم مي رويم

راجع به اصل و ريشه اين داستان اطلاع درستي در دست نداريم و درست معلوم نشده كه شيخ عطار از چه منبعي در نظم اين قصه الهام گرفته است. آقاي استاد سعيد نفيسي حدس زده اند كه در قرن ششم فقيهي بوده است معروف به ابن سقايا كه در بغداد ميزيسته در سال 506 كه يوسف بن ايوب بن يوسف بن حسين بن يعقوب برزجردي همداني عابد معروف متوفي در 535 به بغداد رفته و ابن سقايا به مجلس او آمده و پرسشي از او كرده است و يوسف بن ايوب بر او پرخاش كرده و بر آشفته و گفته است خاموش شو كه از تو بوي كفر مي شنوم وتو در دين اسلام نمي ميري و ابن سقايا پس از مدتي به روم رفته و آنجا نصراني شد و اين واقعه را «ابن اثير» در كتاب كامل التواريخ در حوادث سالهاي 506 و 535 ذكر كرده است و ممكن است همين مطلب را در همان زمان پر و بال داده و داستان شيخ صنعان را از آن ساخته باشند، عطار هم آن قصه را در منطق الطير آورده باشد حتي از غايت شهرت گاهي جداگانه نسخه اي از آن برداشته و آنرا كتابي مستقل دانسته و از آثار عطار شمرده اند.

قصه شيخ صنعان به تركي ترجمه شده و مدتها پيش در آذربايجان شوروي به طبع رسيده است. برخي شيخ عطار را مريد شيخ صنعان نوشته اند كه هيچ مدركي براي آن نمي توان پيدا كرد. نايب صدر شيرازي در طرائق الحقايق مي‌نويسد كه هنگام سياحت در شهر تفليس مزار شيخ صنعان را در آنجا به او نشان داده‌اند.       [36]

بعضي از فضلا از مطالعه ديوان عطار به اين نتيجه رسيده اند كه مراد از شيخ صنعان و صف حالي است كه عطار از خود كرده است و آن داستان خود اوست كه مدتي از روزگارش را در قيد هوي و هوس گذرانيده و بر اثر تغيير حالت به مقام عاشقي سرفراز گشته و از باده عشق مست و از دنيا و مافيها دست شسته است.

آقاي دكتر صادق گوين ، شيخ صنعان را پير سمعان نوشته و نگاشته‌اند كه در موضوع كلمه صنعان يا سمعان بادي به اين نكته توجه داشت كه در تمام نسخ چاپي و بسياري از نسخه‌هاي خطي و فرهنگها اين كلمه به صورت صنعان نوشته شده ولي در دو نسخه از قرن هفتم اين اسم سمعان ضبط شده است.

در كتب جغرافي قديم و رسالاتي‌كه راجع به ديارات (ديرها) نوشته‌اند ديري بنام صنعان ضبط نشده است، كلمه‌اي كه شباهتي به اين اسم داشته باشد صنعاء است كه شهري است در يمن و ديري بوده در دمشق كه منسوب به آنرا صنعائي نوشته اند صنعان . كلمه سمعان را جغرافي نويسان ضمن ديارات ترسايان ذكر كرده اند و آن سه دير بوده كه اولي در حوالي دمشق، دوم ديري در نزديك انطاكيه بر ساحل دريا، سوم دير ديگري در نواحي حلب، اين ديرها در كشورهاي اسلامي بوده اند.

شكل3

شكل2

شكل1

همانطور كه در آغاز اين مقال ذكر نموديم اين داستان الهام بخش هنرمندان نقاش نيز بوده است و هر كدام بنابه شيوه خاص و ديد هنرمندانه خود صحنه هائي از اين داستان را نشان داده اند و ما در زير فقط به معرفي چند نمونه از آثاري كه اينك زينت بخش موزه هنرهاي ملي است اكتفا مي نماييم:

شكل 1 كار آقاي علي كريمي است. صحنه ايست كه شيخ صنعان و دختر ترسا را روي چمني نشان مي دهد و شيخ از دختر جام شراب مي طلبد ، مريدان شيخ در اطراف ايشان با ناراحتي ناظر اين معاشقه اند. جامه هاي دختران همه پر‌نقش و نگار است دقت نقاش بيشتر از همه به چهره‌ها و سپس به نقش جامه‌ها معطوف گشته است. منظره باغستاني كه هنرمند با قلم سحرآميز خود مجسم نموده خالي از شكوه نيست. گوئي نقاش در نماياندن چهرة دختر ترسا نسبت به چهره هاي ديگر بيش از همه كوشيده و در تجسم چهره هاي متغير و مغموم مريدان شيخ ، كوشش فراوان كرده است. در اين تابلو قوانين پرسپكتيو نيز مراعات شده و تاريخ اتمام آن 1321 شمسي مي باشد.

شكل 2 نيز از آقاي علي كريمي است كه در سال 1320 نقاشي شده، گرچه اينجا صحنه داستان كوچكتر است ولي چهره‌ها در عين كوچكي دقيق نشان داده شده اند ، نماي دير ترسايان از دور ديده مي شود . در اين تابلو نيز قوانين پرسپكتيو مراعات شده است.

شكل 3 نيز از آثار آقاي علي كريمي است. در اينجا هنرمند فقط به تجسم چهره ها اكتفا نموده است. اين تابلو در سال 1312 اوقاتي كه هنرمند تحصيل مي كرده نقاشي شده، نكته جالب اينجاست كه تذهيب اطراف سحنه تابلو نيز كار آقاي كريمي است.

شكل 4 كار هنرمند گرامي آقاي ابوطالب مقيمي است كه در تجسم اين داستان ابتكار زياد به خرج داده است. در دست جمعي از دختران دايره و عود ديده مي‌شود ، جامه‌ها همه داراي نقوش هستند، جمعي دورتر زير سايبان درختي به عيش و طرب مشغولند. چادري پر نقش و نگار از پشت تپه‌اي نمايان است، منظره كوه و درخت كه زيباترين پرندگان در شاخه هاي آن نشسته اند من حيث المجموع آنرا تصويري جالب كرده است. اين تابلو به سال 1316 شمسي نقاشي شده است.

شكل 5 كار هنرمند گرانمايه حاج مصور‌الملكي است ، صحنه اي از اين داستان با طرح و شيوه‌اي خاص با تك بيت :

شيخ صنعان عشق چون اندر دلش مأوي گرفت

داد دين و مي ز دست دختر ترسا گرفت

شكل5

شكل4

و تزيينات خاص نمايانده شده، خطوط چهره‌ها و تزيين جامه هاي پر نقش و نگار دختران كه با آويزهاي رنگين ، تخيلات شاعرانه اي را در بيننده برمي‌انگيزد به دقت نشان داده شده است.

دير ترسايان كه با هنرمندي خاص از دور نمايانده شده به زيبايي تابلوي مي افزايد .       [37]