به مناسبت دومين كنگرة تاريخ معماري و شهرسازي ايران

ارگ بم- كرمان 25 تا 29 فروردين ماه 1378

 

بي شك شناخت هر اثر تاريخي نيازمند مطالعة پيشينة آن است و دست يافتن به شناختي عميق ممكن نيست مگر به كمك گردآوري هر آن چه كه مي‏تواند پرتوي بر گذشتة آن بتاباند. از اين رو نخستين گام در مورد ارگ بم گردآوري همة مانده‏هاي تاريخي بود.
نخستين اشاره‏ها دربارة ارگ بم افسانه‏ها مي‏رسد و بر اساس روايت‏هاي داستاني مي‏توان به وجود آوزد آن در دورة اشكانيان و رونق‏اش در دوره ساسانيان پي برد. ولي به هر حال اظهار نظر در اين باره نيازمند كاوش‏هاي باستان‏شناسي است.
تاريخ پر فراز و نشيب شهر و ارگ باستاني بم نشان مي‏دهد كه پس از فتح آن به دست مسلمانان، در طي شش قرن (21-583 ه ق) از روزگار فرمانروايي اعراب تا سلجوقيان و غزها به غير از ويران‏سازي شهر بم به دست ارسلان شاه سلجوقي (573-579 ه ق) اين شهر همواره روند رو به رشد داشته است ولي با آغاز قرن هفتم تا زمان صفويه رو به زوال و ويراني مي‏رود. اما باز طي دو سده آرامش دورة صفويه ويراني‏ها مرمت مي‏شود و بافت مسكوني آن تا دورة قاجاريه زنده مي‏ماند و به حيات شهري خود ادامه مي‏دهد.
از دورة قاجاريه تا پايان شورش آقاخان، ارگ بم محل سكونت مردم بود و هم زمان به عنوان يك دژ نظامي نيز بر سر راه بلوچستان استفاده مي‏شد. ولي به علت سياست قاجاريان دربارة كرمان و نيز افزايش جمعيت در اين منطقه، بافت كهن ارگ به تدريج متروكه شد و مردم در شهر جديد بم سكني گزيدند. بدين ترتيب، شهر آرام آرام به صورت ويرانه‏هاي امروزي درآمد.
كتابنامة حاضر بخشي از كتابشناسي ارگ بم كرمان است كه نخسه‏اي از منابع و مطالب آن در مجموعه‏‏اي مفصل گرد آمده و سازمان يافته است.
اين مجموعه، نتيجة اجراي طرح «گردآوري كامل اطلاعات مستند مكتوب و تصويري » براي شناخت اثر تاريخي ارگ و شهر باستاني بم است كه در سالهاي 1375 و 1376 به سفارش مركز اسناد و مدارك ميراث فرهنگي توسط مهندسان مشاور ارگ بم كرمان با كوشش و دقتي درخور به انجام رسيده است.
طرح پژوهشي مزبور، جستجوي هـمه جانبه‏اي را در گسترده‏هاي تاريخي، جغرافيايي، اجتماعي اقتصادي، مردم شناسي، ادبيات ، هنر و معماري در بر گرفته است و اميد مي‏رود الگوي ارزشمندي براي شناخت بزرگترين بناي خشتي جهان و مأمن بيش از هزار سال تاريخ سرزمين بم آورده باشد و با انتشار آن در آينده نزديك اين اطلاعات در اختيار علاقمندان قرار گيرد.
 

 

1.     آذرباد شهرياري، پرويز. «بم و زرتشتيان». چيستا. سال 10، ش 6 و 7 (اسفند 1371 و فروردين 1372)، ص 649.

2.     آرمانشهر، مهندسين مشاور معماري و شهرسازي. مطالعات طرح جامع شهرستان و شهر بم. ج 1: بررسي و شناخت شهر، تاريخچه و خصوصيات جغرافيايي. كرمان: وزارت مسكن و شهرسازي، اداره كل مسكن و شهرسازي استان كرمان، 1372.

3.     آرمانشهر، مهندسين مشاور معماري و شهرسازي. مطالعات طرح جامع شهرستان و شهر بم. ج 4: بررسي و شناخت شهر، خصوصيات كالبدي. كرمان : وزارت مسكن و شهرسازي، اداره كل مسكن و شهرسازي استان كرمان، 1372.

4.آصفي، مقيم‏ الدين بن نعمت ‏اله. سلجوقيان و غز در كرمان. به كوشش محمد ابراهيم باستاني پاريزي‏. تهران: طهوري، 1343.

5.     ابن حوقل، محمد بن حوقل. صوره الارض. ترجمه جعفر شعار. تهران : انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1345، ص 73-80.

6.     ابن خردادبه، عبيداله بن عبداله. المسالك و الممالك. بغداد: مكتبه المثني، ]بي‏تا[، ص 49-50، 196، 242.

7.     ابن فقيه، احمد بن محمد. ترجمه مختصر البلدان: بخش مربوط به ايران. ترجمه ح. مسعود. تهران: انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1349، ص 22،20.

8.     ابن ‏اثير،علي بن محمد. الكامل في التاريخ. بيروت: دارصادر؛ داربيروت، 1386 ق.= 1966 م، ج 8 : ص 58، 324، 655 ؛ ج 9: ص 167؛ ج 10: ص 321.

9.     ابولفداء، اسماعيل بن علي. تقويم البلدان. ترجمه عبدالمحمد آيتي. تهران: انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1349ص،384-385.

10.     احمدي كرماني، يحيي. فرماندهان كرمان. به تصحيح و تحشيه و با مقدمه محمد ابراهيم باستاني پاريزي. تهران : كتاب‏فروشي دانش، 1354.

11. اخلاص ‏پور، افشين. « باز زنده‏سازي جامع ارگ بم: بازار ارگ». پايان نامه كارشناسي‏ارشد معماري، دانشگاه هنرهاي زيبا، دانشگاه تهران،1375.

12. اخلاص پور، رویا، گردآورنده. بم زيبا برايم بگو از نارنج‏هاي در انتظار بهاران. ]بي جا[ ستاد مراقبت براي كودكان آسيب ديده در زلزله بم؛ انجمن دوستداران كودك كرمان؛ موسسه پژوهشي كودكان دنيا، 1382.

13. «ارگ بم قلعه رازهاي سر به مهر». ايران. (20خرداد 1374)، ص 5.

14. «ارگ بم ، شهري به عظمت همه تاريخ ». ايرانگردي. ش 1 و 2 (مرداد 1374)، ص 7.

15. «ارگ بم، قلعه خداي آفرين». تماشا. ش 85 (آبان 1351)، ص 6-8.

16. استر‏آبادي، محمد مهدي بن نصير. جهانگشاي نادري.  به اهتمام سيد عبداله انوار. تهران: انتشارات انجمن آثار ملي،1341، ص12، 124، 601.

17. اسعدپور بهزادي، زهرا (مرتضوي). الماس كوير: شرحي از وقايع تاريخي ارگ بم: از هخامنشيان تا زنديه. تهران: زهرا ‏اسعدپور بهزادي، 1370.

18. اسعدپور بهزادي، زهرا (مرتضوي). كيمياي ناسوت. تهران: زهرا ‏اسعدپور بهزادي، 1372.

19. اسكندر‏ منشي. تاريخ ‏عالم آراي‏ عباسي. به تصحيح ايرج افشار. تهران: اميركبير، 1350، ج 1: ص150 - 151.

20. اصغريان جدي، احمد. « دفاع غير عامل در ارگ بم ». صفه. دوره 5، ش 19 و 20 (پاييز و زمستان 1374)، ص 68- 77.

21. اصغريان جدي، احمد. «دفاع غير عامل در ارگ بم». صفه، سال 5، ش 19 و20 (پاييز و زمستان 1374)، ص 68-77.

22.اصلاح عرباني، ابراهيم. راهنماي شهرستان‏هاي ايران. تهران: انتشارات سازمان فار، 1345، ص 334-335، 343-346.

23.اعتماد‏السلطنه، محمد حسن بن علي. مرات البلدان. تهران: ]مطبعه دارالخبامه [، 1294 ق، ص 293- 295.

24.اعتماد‏السلطنه، محمد حسن بن علي. مرات البلدان. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1372.

25.افسر، كرامت‏اله. «طرح‏هايي از معماري دهات ايران: ارگ بم». هنر و معماري، سال 2 (فروردين ـ ارديبهشت ـ مرداد 1349).

26.افشار، ايرج. سواد و بياض (مجموعه مقالات). تهران: كتاب‏فروشي دهخدا، 1344، ج1: ص304- 308.

27.افشار، ايرج. سواد و بياض (مجموعه مقالات). تهران: كتاب‏فروشي دهخدا، 1344، ج2: ص 93، 97، 98، 106، 133، 144.

28.افضل الدين كرماني،احمد بن حامد. عقدالعلي للموقف الاعلي: قديميترين تاريخ مربوط به حوادث كرمان در عهد سلاجقه. به تصحيح و اهتمام علي محمد عامري نائيني. مقدمه از باستاني پاريزي. تهران: روزبهان ، 2536.

29.افضل‏الدين كرماني، احد بن حامد. المضاف الي بدايع الازمان في وقايع كرمان: شامل حوادث سنوات 602 - 612 ق. به تصحيح و اهتمام عباس اقبال. تهران: چاپخانه مجلس، 1331.

30.افضل‏ الدين كرماني، احمد بن حامد. تاريخ افضل ،يا، بدايع الازمان في وقايع كرمان. ]گردآورنده[ مهدي بياتي. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1326.

31.افلاطوني، آرزو. « طرح جامع شهرسـتان بم ». چيستـا. سال 15، ش 4 و 5 ( دي و بهمن 1376)، ص 331- 340.

32.انوشه، حسن.«بم». دایره المعارف تشیع. ج 3، ص 416.

33.بازورت، كليفورد ادموند. تاريخ سيستان از آمدن تازيان تا برآمدن دولت صفاريان. ترجمه حسن انوشه. تهران: امير كبير،1370.

34.باستاني پاريزي، محمدابراهيم. « ارگ بم » . فصلنامه كرمان. ش 45 - 47 ( تابستان ـ زمستان 1381)، ص 126-127.

35.باستاني پاريزي، محمدابراهيم. «ارگ بم». نشريه فرهنگ بم. ش 1 (مهر 1337)، ص 9-25.

36.باستاني پاريزي، محمدابراهيم. اژدهاي هفت سر. تهران: دنياي كتاب،1363.

37.باستاني پاريزي، محمدابراهيم. تاريخ شاهي قراختائيان. تهران: انتشارات بنياد فرهنگي ايران، 1355.

38.باستاني پاريزي، محمدابراهيم. «در پای ارگ بم». اطلاعات (15/10/1382).

39.باستانی پاريزي، محمدابراهيم. «در سوگ بم». كتاب ماه تاريخ و جغرافيا. سال 7، ش 3-4 (دي و بهمن 1382)، ص 6- 16.

40.باستاني پاريزي، محمدابراهيم. «راهنماي آثار تاريخي كرمان». نشريه فرهنگ استان هشتم، ص26- 43.

41.باستاني پاريزي، محمدابراهيم. زير اين هفت آسمان. تهران: جاويدان، 1356.

42.باستاني پاريزي، محمدابراهيم. وادي هفت واد: بحثي در تاريخ اجتماعي و آثار تاريخي كرمان. تهران: انتشارات انجمن آثار ملي،1355، ج1.

43.باستاني راد، حسن.« بم: در زير و بم تاريخ». كتاب ماه تاريخ و جغرافيا. سال 7، ش 3-4 (دي و بهمن 1382)، ص 17- 30.

44.بافقي، محمد مفيد بن محمود. جامع مفيدي. به كوشش ايرج افشار. تهران: اسدي، 1342، ج1: ص 116.

45.بلاذري، احمد بن يحيي. فتوح البلدان: بخش مربوط به ايران. ترجمه آذرتاش آذرنوش. تهران: انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1346، ص 264.

46.«بم، دروازه جنوب شرق ايران، در راه تحول و سازندگي». ايران. (12 مرداد 1374)، ص 7.

47.«بناهاي مهم تاريخي». زمان (ويژه نامه استان كرمان). دوره 15، ش 18 (فروردين1376)، ص 10- 12.

48.بويل، جان اندرو، گردآورنده. تاريخ ايران كمبريج: از آمدن سلجوقيان تا فروپاشي دولت ايلخانان. ترجمه حسن انوشه. تهران: اميركبير، 1366، ج 5: ص 135، 172، 500، 569.

49.پاتينجر، هنري. مسافرت سند و بلوچستان: اوضاع جغرافياي و تاريخي. تهران :كتاب‏فروشي دهخدا، 1348، ص217-251.

50.پارتيا، مهندسين مشاور. طرح جامع شهر بم. ج 1: مطالعات گذشته تاريخي. تهران: وزارت مسكن و شهرسازي، واحد معماري و شهرسازي، ]بي‏نا[، ص 2/1- 23/1.

51.پارتيا، مهندسين مشاور. طرح جامع شهر بم. ج 1: مطالعات منطقه‏اي. تهران: وزارت مسكن و شهرسازي، واحد معماري و شهرسازي، ]بي‏نا[،ص1/2-1/9.

52.پارتيا، مهندسين مشاور. طرح جامع شهر بم. ج 3: مطالعات عبور و مرور. تهران: وزارت مسكن و شهرسازي، واحد معماري و شهرسازي، ]بي‏نا[، ص10/8- 10/13.

53.پورغلام، بيژن. «بم يادگار روزهاي رفته از خاطر». اطلاعات هفتگي. ش 2727 (1- 8 شهريور 1374)، ص 10-11، 65.

54.تاريخ سيستان. به تصحيح ملك الشعراي بهار. تهران: كتابخانه زوار، 1314.

55.توحيدي، محمود. «تحقيق گذري به ارگ بم» 1370.

56.جيهاني، ابوالقاسم بن احمد. اشكال العالم. ترجمه علي بن عبدالسلام كاتب؛ با مقدمه و تعليقات فيروز منصوري. ] بي‏جا: بي‏نا، بي‏تا[، ص 130- 132.

57.حاج سید جوادی، احمد؛ فانی، كامران؛ خرمشاهی، بها الدین؛ دایره المعارف تشیع، جلد دوم، بنیاد خیریه و فرهنگی شط، تهران، 1371، ص 77 و 78 و 79.

58.حاج سید جوادی، احمد؛ فانی، كامران؛ خرمشاهی، بها الدین؛ دایرة المعارف تشیع، جلد سوم، بنیاد خیریه و فرهنگی شط، تهران، 1371، ص 416.

59.حافظ ابرو، عبداله بن لطف‏اله. ذيل جامع التواريخ رشيدي: شامل وقايع 781- 703 ق. به اهتمام خانبابا بياني، تهران: انتشارات انجمن آثار ملي، 1350.

60.حافظ ابرو، عبداله بن لطف‏اله. زبده التواريخ. مقدمه و تصحيح و تعليقات سيد كمال حاج سيدجوادي. تهران: نشرني ،1372، ج1:ص442-443.

61.حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1340، ص31، 128.

62.حقیقت، عبدالرفیع. «بم: پیشینه تاریخی شهرستان بم». فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستانهای ایران. ص 108.

63.حكيم، محمد تقي. جغرافياي تاريخي شهر‏هاي ايران. با مقدمه عبدالحسين نوايي؛ به اهتمام محمدعلي صوتي، جمشيد كيانفر. تهران : ]بي‏نا[ ،1366،ص 824-827.

63.حمداله مستوفي، حمداله بن ابي بكر. تاريخ گزيده. به ‏اهتمام عبدالحسين نوايي. تهران: امير كبير، 1339.

64.خسروی، خسرو. «بم: شهرستان، شهر و قلعه ای در استان کرمان» دانشنامه جهان اسلام. ج 4، ص 195 – 202.

65.خوافي، احمد بن محمد. مجمل فصيحي. به تصحيح و تحشيه محمود فرخ. مشهد: كتاب‏فروشي باستان، 1349.

66.خواندمير، غياث ‏الدين بن همام‏‏ الدين. تاريخ حبيب ‏السير في الخبار افراد بشر. مقدمه جلال‏الدين همايي؛ زير نظر محمد دبير‏سياقي، تهران: كتاب‏فروشي خيام، 1353، ج 3: ص 279، 294، 571.

67.خير انديش، عبدالرسول. «ارگ بم: يادگاري از تاريخ كهنسال بم». كتاب ماه تاريخ و جغرافيا. سال 7، ش 3-4 (دي و بهمن 1382)، ص 3- 5.

68.خيرانديش، اسداله. با من به كرمان بياييد. با مقدمه محمد ابراهيم باستاني پاريزي. تهران: وحيد، 1368، ص 54-57.

69.دایره المعارف الاسلامیه، ج ـ 4، تهران، بوذر جمهری، 1312/1933، صص 177 ـ 178.

70.دايره جغرافيايي ستاد ارتش. فرهنگ جغرافيايي ايران (آباديها). ج 8 : استان كرمان و مكران. تهران، 1355، ص 51-52.

71.دروويل، گاسپار. سفرنامه دروويل. ترجمه جواد محبي. تهران: گوتنبرگ، 1337-1338،ص14، 17.

72.درياگشت، محمد رسول، گردآورنده. سي گفتار درباره كرمان: از مجموعه سخنرانيهاي هشتمين كنگره تحقيقاتي ايراني(كرمان، 25 ـ 30 شهريورماه 2536). كرمان : استانداري كرمان، 1356.

73.«دنيايي از اميد » .همشهري. (بهمن 1374)، ص 5.

74.«دومين كنگره تاريخ معماري و شهرسازي ايران، ارگ بم – كرمان 25 تا 29 فروردين1378 ». كتاب ماه  هنر. ش7 ، ص 47 – 50.

75.دهخدا، علي اكبر. لغت نامه، ج 3. ذيل «بم».

76.دهخدا، علي اكبر، لغت نامه، ج 2. ذيل «ارگ».

77.دهقان، حميد. «با همه بي مهـري‏ها كرمان همچنان زيباسـت». گردشگـري .ش 4 ( تابستان 1378)، ص 64- 69.

78.رحيمي‏ لاريجاني، فريدون. «ساختمان‏هاي ازجي در تاريخ معماري ايران». آينده. سال 8، ش3 و 4 (خرداد و تير 1361)، ص 168 -  175.

79.رضوی نیکخو، نصرت السادات (موحدی). عصر شورانگیز بم. کرمان: مرکز کرمان شناسی، 1382.

80.ركوعي، عزت‏اله. «ارگ بم يادگاري كهن». فروهر.سال 31، ش 5 و 6 (مرداد و شهريور 1375)، ص 22- 24.

81.روملو، حسن. احسن التواريخ. به اهتمام عبدالحسين نوايي. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1349،ص 51، 81، 341.

82.ريچاردز، فردريك چارلز. سفرنامه فرد ريچاردز. ترجمه مهين‏دخت صبا. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1343، ص 246-247.

83.زنده دل، حسن. استان كرمان. تهران: نشر ايرانگردان، 1377، ص 69- 71.

84.سالار بهزادي، عبدالرضا. «گردشي در ارگ ». كرمان. سال 6، ش 22 و 23 (پاييز و زمستان 1375) ، ص 78- 83.

85.سالار بهزادي، عبدالرضا. «گردشي در ارگ بم». فصلنامه كرمان. ش22 و 23 (پاييز و زمستان 1375)، ص 78- 83.

86.سايكس، پرسي مولزورث. هشت سال در ايران. ترجمه حسين سعادت نوري. اصفهان؛ تهران: ] بي‏نا [، 1315- 1316، ج 2: ص 21- 40، 185.

87.ستوده، حسنعلي. تاريخ آل‏مظفر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1346- 1347، ص 92، 144، 172، 198.

88.سعادت، فتح ‏الله؛ اميني، هوشنگ .جغرافياي اقتصادي ايران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1350، ص 19، 41- 42، 107، 126، 448.

89.سعيديان، عبدالحسين. شناخت شهرهاي ايران. تهران: انتشارات علم و زندگي، 1379، ص 219- 223.

90.سياح، محمد علي بن محمدرضا. خاطرات حاج سياح ،يا، دوره خوف و وحشت. به كوشش حميد سياح. تهران: خوارزمي، 1356، ص 156- 162.

91.شاه حسين بن غياث الدين محمد .احياء الملوك: شامل تاريخ سيستان از ادوار باستاني تا سال هزار و بيست و هشت هجري قمري. به اهتمام منوچهر ستوده. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1344.

92.شكوهي نيا، شهرام. «آسيب شناسي ابنيه خشتي در تجارب ارگ بم». پايان نامه ، 1371.

93.شهاوري شيرازي، عبدالكريم بن علي رضا. تاريخ زنديه. مقدمه و تصحيح ارنست بنير. تهران: گسترده، 1365، ص 91- 100.

94.شيرواني، زين العابدين بن اسكندر. بستان السياحه. به تصحيح عبداله مستوفي. تهران: كتابخانه سنائي؛ كتابفروشي محمودي، 1338،ص 177.

95.شيرواني، زين العابدين بن اسكندر. حدائق السياحه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1348،ص 152.

96.شيرواني، زين العابدين بن اسكندر. رياض السياحه. به تصحيح و مقابله و مقدمه اصغر حامد‏رباني .تهران: كتابفروشي سعدي، 1339،ص 527.

97.طياري، حسين. « ارگ بم نمونه منحصر به فرد يك شهرك سنتي». ساخت و ساز. ش 14.

98.عقيلي، حاجي بن نظام . آثار الوزرا. به تصحيح و تعليق مير جلال‏الدين حسيني ارموي. تهران: انتشارات اطلاعات، 1364، ص 260، 288-289.

99.علم، مجيد. «بناهاي تاريخي كرمان و بررسي نقوش آنها (قسمت اول)». فصلنامه كرمان. ش 17 و 18 ( تابستان ـ پاييز 1374)، ص 78- 83.

100.علم، مجيد. «بناهاي تاريخي كرمان و بررسي نقوش آنها (قسمت دوم) ». فصلنامه كرمان. ش 19 (زمستان 1374)، ص 86- 93.

101.غضنفري پور، محمد علي. «نكاتي پيرامون سابقه تاريخي و سيماي توريستي شهر قديمي و ارگ بم». در سمينار كرمان شناسي، مجموعه مقالات و سخنراني‏هاي ارائه شده. كرمان: مركز كرمان شناسي، 1374، ج 2: ص 115-125.

102. غضنفري پور، محمدعلي. «معرفي شهر قديم بم (قلعه قديمي شهر به انضمام ارگ آن». در سمينار كرمان‏شناسي، مجموعه مقالات و سخنراني‏هاي ارائه شده. كرمان: مركز كرمان شناسي 1374 ، ص 243-248.

103. غفاري قزويني، احمد بن محمد. تاريخ جهان آرا. به همت و سعي مجتبي مينويي. تهران: كتاب‏فروشي حافظ، 1343، ص 119، 222- 223.

104. غنچه، بهناز. «ارگ بم». پايان نامه كارشناسي ارشد باستان شناسي، دانشكده ادبيات و علوم انسان، دانشگاه تهران، 1373.

105. فراي، ريچارد نلسون، گردآورنده. تاريخ ايران از اسلام تا سلاجقه. ترجمه حسن انوشه. تهران: امير‏كبير، 1363 .

106. فرخ، رضا.« منطقه گرمسير: طرح تالار شهر بم». هنر ومعماري. سال 8، ش 33 و34 (2535)، ص 78- 83.

107. فردوسي، ابوالقاسم. شاهنامه فردوسي. (چاپ ژول مول). ]تهران[ : شركت سهامي كتاب‏هاي جيبي، 1353، ج5: ص 155-166.

108. فرمانفرما، فيروز ميرزا بن عباس ميرزا. سفرنامه كرمان و سيستان و بلوچستان. به كوشش منصوره نظام مافي. تهران: كتابهاي ايران، 1342، ص چهارده، هفده، هجده، 6 - 16، 21، 24، 43، 45، 60، 73، 81.

109. قزويني، يحيي بن عبداللطيف.كتاب لب التواريخ. ]به اهتمام[ سيد جلال‏الدين طهراني. تهران: موسسه خاور، 1314.

110. كتبي، محمود. تاريخ آل مظفر. به اهتمام و تحشيه عبدالحسين نوايي. تهران: كتاب‏فروشي ابن سينا، 1335، ص19- 20، 36، 62، 88، 104.

111. كرزن، جورج ناتانيل كرزن .ايران و قضيه ايران. ترجمه غلامعلي وحيد مازندراني. تهران: انتشارات علمي و فرهنگي، 1350، ج2: ص 307، 311، 320.

112.  كريمي، اصغر.« معماري ارگ بم و صنعت ابريشم». در دومين كنگره تاريخ معماري و شهرسازي ايران (كرمان، 25- 29 فروردين ماه 1378)، مجموعه مقالات و سخنراني‏هاي ارائه شده. تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور، 1382، ج 1: ص 241- 270.

113.  كريميان، حسن. « مساجد قرون اوليه اسلامي در خرابه هاي شهر باستاني بم» .مسجد. دوره 9، ش 51 (مرداد و شهريور 1379)، ص 52- 57.

114. كسائي، رضا. «حفاظت و احيائ بنا‏هاي خشتي». هنر و معماري. سال 8، ش 37 و 38 (آذر و اسفند 2535)، ص 65- 66.

115. كسائي، رضا. «راه و رباط ». هنر معماري. سال8، ش 37 و 38 (آذر و اسفند 2535)، ص 67- 73.

116. كياني، محمد يوسف؛ گلايس، والفرام. كاروانسراهاي ايران. تهران : سازمان ميراث فرهنگي كشور، 1373، ص 284.

117. كيهان، مسعود. جغرافياي مفصل ايران: سياسي. تهران: مطبعه مجلس، 1311 ،ج 2: ص 117، 244- 252.

118. گرديزدي، عبدالحي بن ضحاك. زين الاخبار. به مقابله و تصحيح و تحشيه و تعليق عبدالحي حبيبي. تهران: انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1347، ص6.

119. گوبه، هاينس. « ارگ بم». ترجمه كرامت‏اله افسر. در سمينار كرمان‏شناسي، مجموعه مقالات و سخنراني‏هاي ارائه شده. كرمان : مركز كرمان شناسي، 1370، ص 365- 382.

120. لاكهارت، لارنس. انقراض سلسله صفويه. ترجمه اسماعيل دولتشاهي. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1344، ص 127.

121. لسترينج، گاي. جغرافياي تاريخي سرزمينهاي خلافت شرقي:بين‏النهرين، ايران و آسياي مركزي از زمان فتوحات مسلمين تا ايام تيمور. ترجمه محمود عرفان. تهران: انتشارات علمي فرهنگي، 1364 ، ص 324، 334.

122.  ماهري، محمدرضا. تمدن هاي نخستين كرمان. تهران: انتشارات اطلاعات، 1382.

123. محلاتي، محمد مهدي .جغرافياي شهر بم. تهران: انتشارات اسلامي ]مركز پخش[، 1367.

124.  محلاتي، محمد مهدي. « كتابشناسي بم». در دومين كنگره تاريخ معماري و شهرسازي ايران (كرمان، 25- 29 فروردين ماه 1378)، مجموعه مقالات و سخنراني‏هاي ارائه شده. تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور، 1382، ج 5: ص 695-1072.

125.  محلاتی، محمد مهدي. جغرافياي شهر بم. تهران: اسلامي] مركز پخش [ ، 1367.

126. محمد ابراهيم خنبيصي. تواريخ آل سلجوق: تاريخ سلجوقيان كرمان. ليدن: بريل، ]بي‏تا[.

127. مرعشي صفوي، محمدخليل بن داود. مجمع التواريخ ، در تاريخ انقراض صفويه و وقايع بعد تا سال 1207 هجري‏قمري. به تصحيح و اهتمام عباس اقبال. تهران: شركت سهامي چاپ، 1328. ص 53.

128.  مركز كرمان شناسي. كرمان در يك نگاه. كرمان، 1378، ص 12- 13.

129. مستوفي ، احمد. شهداد و جغرافياي دشت لوت. تهران انتشارات  دانشگاه تهران؛ موسه جغرافيا، 1351، ص 3- 6، 25- 37، 66، 72، 80 - 88، 96- 98، 107- 111، 119- 124، 132- 139، 145- 146، 151، 156- 158، 167، 194- 196، 200 – 203، 210، 228 و...

130.مستوفی، حمدالله. نزهه القلوب ، بكوشش دبیرسیاقی، تهران طهوری 1336، 245 ص، چاپ اخیر در دنیای كتاب به كوشش لسترنج، 140 ص.

131. مشكوتي، نصرت اله. فهرست بناها‏ي تاريخي و اماكن باستاني ايران. تهران: سازمان ملي حفاظت آثار باستاني، 1349، ص 110- 111.

132. مشيزي، ميرمحمد سعيد بن علي. تذكره صفويه كرمان. مقدمه و تصحيح و تحشيه محمد ابراهيم باستاني پاريزي، تهران : انتشارات دانشگاه تهران، 1369.

133. مصاحب، غلامحسين، «بم». دايره المعارف فارسي. ج 1، ص446 - 447.

134. مظهري، علي اصغر.«حكومت اسماعيليان در كرمان». فصلنامه كرمان. سال 4، ش 15 و 16 ( زمستان 1373 و بهار 1374)، ص 24- 57.

135.  معين‏ الدين يزدي علي بن محمد. مواهب الهي: در تاريخ آل مظفر. با تصحيح و مقدمه سعيد‏ نفيسي. تهران: انتشارات كتابخانه اقبال. 1326، ص 123-132.

136.  مقتدر، غلامحسين. «شهرهاي ايران: توسعه يك قلعه قديمي». تلاش، ش 22  (ارديبهشت و خرداد 1349)، ص 47- 51.

137.  مقدسي، ابو عبداله محمد ابن احمد. احسن التقاسيم في معرفه الاقاليم. ترجمه علينقي منزوي. تهران: شركت مؤلفان و مترجمان ايران، 1361، ج 1: ص 68، 75.

138.  مقدسي، محمد بن احمد.احسن التقاسيم في معرفه الاقاليم. ترجمه علينقي منزوي. تهران: شركت مؤلفان و مترجمان ايران، 1361 ،ج 2: ص 680- 699.

139.  مهدوي، سيد معزالدين. آخرين مأموريت: اوضاع كرمان و بلوچستان و بنادر. تهران: ]بي‏نا[، ص 159، 172- 179.

140.  موسوي، بابك. «ارگ بم، اين شاهكار معماري خشت و گل را بهتر بشنايم». همشهري. (3 ارديبهشت 1374)، ص 7.

141.  ميرخواند، محمد بن خاوند شاه. تاريخ روضه الصفا. تهران : كتاب‏فروشي مركزي؛ كتاب‏فروشي خيام؛ كتاب‏فروشي پيروز، 1339، ج 4: ص 461- 464.

142.  ناصح، ذبيح اله .بلوچستان. تهران : انتشارات كتابخانه ابن سينا ، 1345.

143.  ناصرالدين منشي كرماني. سمط‏العي اللحضره العليا: در تاريخ قراختائيان كرمان. به تصحيح و اهتمام عباس اقبال؛ تحت نظر محمد قزويني. تهران: شركت سهامي چاپ ، 1328، ص 12- 14، 18، 48، 82، 91، 95.

144.  ناظم الاسلام كرماني، محمد بن علي. تاريخ بيداري ايرانيان (بخش اول و دوم). به اهتمام علي‏اكبر سعيدي سيرجاني. تهران : انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1362، ص 77.

145.  نامي اصفهاني، محمدصادق. تاريخ گيتي گشا: در تاريخ خاندان زند 1204 ق. با تصحيح و مقدمه سعيد نفيسي. تهران: كتابفروشي اقبال ، 1317، ص 381- 382، 387-391.

146.  ناييني، ميرزا علي. سفرنامه  صفاالسلطنه. تهران: انتشارات اطلاعات، 1382.

147.  نوربخش، حميد، و ديگران. ارگ بم: همراه با تاريخچه مختصري از تحول شهرنشيني و شهرسازي در ايران. تهران: ]بي‏نا[، 2535.

148.  نيساري، سيروس. كليات جغرافياي ايران: تهران، ]بي‏نا[ ،1350، ص 291- 298، 339، 424، 506.

149.  نيك‌پور، مجيد .كرمان در آيينه تاريخ. تهران: انتشارات اطلاعات، 1382.

150. هرزفلد، ايي. «بم». دايره‏المعارف الاسلاميه. ج 4، ص 177- 178.

151.  هفت كشور، يا، صورالاقاليم. به تصحيح و تحشيه منوچهر ستوده. تهران: انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1353، ص54- 55، 81.

152.  همت كرماني، محمود.  تاريخ مفصل كرمان: از عصر هخامنشي تا طلوع سلسله پر افتخار پهلوي. كرمان: فروشگاه همت، 1346.

153.  همت كرماني، محمود. كرمان شهر شش دروازه. تهران: شركت سهامي انتشارات جيبي، 2535.

154. همداني، احمد، و ديگران.« طرح مرمت ارگ بم». پايان نامه كارشناسي ارشد معماري، دانشگاه شهيد بهشتي، دانشكده معماري ] --13 [.

155. ورجاوند، پرويز. «ارگ بم». دايره المعارف تشيع .ج 2، ص 78- 79.

156. ورجاوند، پرويز. «ارگ». دايره المعارف تشيع .ج 2، ص 77- 78.

157.  ورجاوند، پرويز. «حفاظت بناهاي خشتي به ياري پوشش و اندود». هنر و معماري. سال 8، ش 37 و 38 (آذر و اسفند 2535)، ص 94- 97.

158.  وزيري كرماني، احمدعلي. جغرافياي كرمان. به كوشش محمد ابراهيم باستاني پاريزي. تهران: انتشارات علمي، 1375.

159.  وزيري كرماني، احمدعلي. جغرافياي كرمان. به كوشش محمد ابراهيم باستاني پاريزي. تهران: ]بي‏نا[، 1346، ص 8، 26، 38، 92-107، 153- 154، 161، 203- 204، 226- 229.

160.  ياقوت حموي، ياقوت بن عبداله. معجم البلدان. فردينالد وستفلد. لايپزيك : براخهاوس، 1866-1873، ج 1 : ص 737- 738.

161.  يعقوبي، احمد بن اسحاق. البلدان. ترجمه محمد ابراهيم آيتي. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1356، ص 62.

162. Behzadi, A. Salar. « ARG-E BAM: THE DESERT CITADEL». The Splendor of IRAN Islamic period. Vol.2: p. 74 - 75.

163.  Perry, John R. «ARG (or ARK) : Bam ». Encyclopedia Iranica .Vol.2, p. 395 - 396